Nummer 3: Maart 2011 - Beelden met een verhaal: Homomunument


Drie roze driehoeken, één monument

FOTO & TEKST: Joost de Jong Beelden met een verhaal

Waarschijnlijk is het Homomonument het bekendste en meest bezochte monument van Amsterdam na het Nationaal Monument op de Dam. Het was het eerste homomonument in een stad ter wereld. En het is nog altijd van grote betekenis voor de homobeweging in ons land en daarbuiten.

De oprichting van het Homomonument aan de Keizersgracht verliep buitengewoon moeizaam, iets wat nu moeilijk nog voor te stellen is. Het kostte vijf jaar – van 1981 tot 1986 – om de benodigde f 400.000,- bijeen te brengen. Een inzameling en meerdere (ongetwijfeld spetterende) benefietconcerten brachten onvoldoende op. De overheid en het bedrijfsleven reageerden terughoudend. Blijkbaar wilde men niet met de homobeweging geassocieerd worden. Tenslotte lukte het na intensief lobbyen een motie door de Tweede Kamer te loodsen die de regering dwong er geld voor vrij te maken.
Het initiatief voor het monument kwam van de homogroep binnen de PSP. Naar aanleiding van de onthulling van het Zigeunermonument op het Museumplein ontstond de gedachte dat zo'n gedenkteken er ook voor de in de oorlog vervolgde homo's moest komen. Pas veel later bleek dat in ons land homo's niet of nauwelijks zijn vervolgd. Maar de oproep had weerklank gevonden. Er kwam een comité dat een prijsvraag uitschreef en tevens de betekenis van het monument verbreedde tot "een teken van maatschappelijke erkenning".
Het winnende ontwerp van Karin Daan was in lijn met die extra betekenis: zij ging in haar ontwerp uit van de roze driehoek, het geuzenteken van zelfbewuste homo's. Extra betekenis kreeg het monument doordat ten tijde van de onthulling in 1987 de aidsepidemie op haar hoogtepunt was. Dat heeft ertoe dat er bijna dagelijks bloemen liggen op het monument.
Wat het monument zo bijzonder maakt is de vorm. Het contrast met een traditioneel gedenkteken groot. Geen beeld op een sokkel, maar drie roze driehoeken die samen een grote driehoek vormen en zich voegen naar de straat. Ze zijn onderdeel van de stad. Karin Daan pleitte ervoor dat de taxistandplaats, deels op het monument, daar zou blijven, evenals het urinoir dat naast het monument staat.
De driehoek aan de gracht is de gedenkplek. Deze ligt precies in de knik van de Keizersgracht en wijst naar de Dam. De tweede driehoek vormt een podium op de Westermarkt en wijst naar het COC in de Rozenstraat. De derde driehoek, richting Anne Frankhuis, ligt op straatniveau en draagt een dichtregel van de homoseksuele, joodse dichter Jacob Israël de Haan: NAAR VRIENDSCHAP ZULK EEN MATELOOS VERLANGEN.
In 2003 was een kostbare restauratie nodig: de roze granieten platen waren te dun en brokkelden af. De benodigde € 800.000,- werd ditmaal zonder problemen door het gemeentebestuur betaald. Het monument valt niet meer uit de stad weg te denken.

J. de Jong is rondleider bij Mee in Mokum.