Cruquiuskade tegenover molen De Gooyer zaterdag 17 juni 1916: Besmette ‘aarpels’, die ‘vreet’ je niet Opmerkelijk

Geschreven door Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.     Juni 22, 2016    
1277   0   0   0   0   0

Begin juni 1916 zijn er bijna dagelijks demonstraties tegen de voedselschaarste en de exorbitante prijzen, veroorzaakt door de Eerste Wereldoorlog. Vrouwen spelen een hoofdrol. Vooral aardappelen, het belangrijkste volksvoedsel, zijn schaars. Als er dan eindelijk een ligger met aardappelen afmeert aan de Nieuwe Vaart, loopt de Czaar Peterbuurt te hoop en wordt het lossen verhinderd. De maandag erop rijden er zelfs bereden huzaren door de straat.


Op donderdagmiddag 15 juni 1916 is er in Café Huizer (hoek Czaar Peterstraat / Eerste Coehoornstraat) een drukbezochte vergadering. Zo'n 200 vrouwen, deels met kinderen op de arm, luisteren naar sprekers die oproepen tot verzet tegen de onhoudbare toestand van voedselschaarste en absurd hoge prijzen. Buiten het overvolle café staan nog meer vrouwen en wat stakende mannen van de Nederlandsche Scheepsbouw Maatschappij. Het thema is de duurte: alle prijzen zijn gestegen maar de lonen niet, zodat het steeds moeilijker wordt om rond te komen. Veel mannen zijn gemobiliseerd en van de vergoeding die hun vrouwen krijgen – f 1,- per dag – valt niet te leven. Niet toevallig is de kindersterfte in het jaar ervoor met 5000 toegenomen.
De beste aardappelen worden naar Duitsland geëxporteerd, stelt spreker Johan van Zelm vast. Hij is actief in de syndicalistische Federatie van Gemeentewerklieden en is net terug van een propagandatocht naar Friesland. De federatie is een van de belangrijkste organisaties van het Nationaal Arbeids-Secretariaat (NAS), waarin arbeiders zich verenigden die met directe actie het kapitalisme wilden bestrijden en het parlementarisme van het veel grotere en gematigder NVV afwezen. Na afloop van de bijeenkomst trekt een demonstratie naar het Dapperplein.
Zijn vrouw Hendrika van Zelm-van den Berg leidt dezelfde middag in de Kinkerstraat een vergadering. Zij is de spil van het Vrouwencomité, een bundeling van vrouwencomités die in verschillende buurten zijn ontstaan. Ze heeft de vrijdag ervoor het woord gevoerd tegen burgemeester Jan Willem Tellegen, die haar ontvangt als ze met een groep vrouwen naar het stadhuis is getogen na afloop van een protestvergadering in een zaaltje op de Haarlemmerweg. De dinsdag erop (12 juni) trekt ze met circa 400 vrouwen opnieuw naar het stadhuis en krijgt ze met een delegatie belet bij de burgemeester en wethouder Floor Wibaut.

Rotte aardappels
De wethouder is die dag net naar Den Haag geweest. De regering moet ingrijpen, vindt hij. Dat zegt hij ook tegen de vrouwen, maar vertelt er niet bij dat de regering goedkope rijst heeft toegezegd, want de gemeenteraad weet nog van niets. Die rijst zal overigens niet de oplossing bieden. "Rijst, mijnheer, als ik mijn vent 's middags rijst voorzet, krijg ik op mijn donder", wordt hem een jaar later toegeworpen.
In de nacht van maandag 12 op dinsdag 13 juni laat Wibaut de in de stad binnen gevoerde aardappelen – bijna 3000 hectoliter – in beslag nemen; hij stelt een maximumprijs in van 24 cent voor vier kilo. De 75 groenteboeren van de Vereeniging van groenten-, aardappelen- en fruithandelaren Algemeen Belang die het daarmee niet eens zijn, krijgen niet geleverd. De vijftien winkels van de sociaaldemocratische Coöperatie De Dageraad wél en dat zet kwaad bloed. De dwarsliggers kondigen aan dat zij op maandag 19 juni dicht zullen blijven. Die zaterdag de 17de juni is er een run op groentewinkels.
Toevallig zijn de aardappelen in de lichter die op dezelfde dag bij de Qruquiuskade aanmeert en gelost moet worden, bestemd voor De Dageraad. Helaas is de kwaliteit bedroevend. Het schip heeft veel te lang in de Rotterdamse haven gelegen en door het warme weer is een groot deel van de lading bedorven. "Rotte aardappels uit de Rottestad". Iedereen is kwaad. De samengestroomde menigte vrouwen over de treurige kwaliteit, de boze groenteboeren over de huns inziens bevoordeling van De Dageraad en het gevolg is dat de werklieden die het schip moeten lossen er mee ophouden.

Jouwende groenteboeren
De vrouwen klagen dat er in hun buurt geen aardappel te krijgen is, terwijl De Dageraad wel voorzien wordt. De gealarmeerde voorzitter van de coöperatie, A. Content, biedt aan om rechtstreeks vanaf de lichter te gaan verkopen. Als hij net wil afrekenen met de eerste klant, wordt er geroepen: "Seg, vreet jij nou geen aarpels van die smerige Dageraad." De aardappels zijn 'besmet'. De bij het NAS aangesloten Aardappelwerkersvereeniging verklaart zich solidair, waardoor ook vijf wagons vol aardappelen op het emplacement van De Rietlanden niet gelost kunnen worden.
Maar voordat het lossen wordt gestaakt, is er al een kar beladen met 30 mud aardappelen (ruim 2000 kilo) voor de Dageraadwinkel op het Van Limburg Stirumplein, de enige vestiging van de coöperatie die uitsluitend aardappelen verkoopt. De door paarden getrokken kar vertrekt onder politiebegeleiding richting Staatsliedenbuurt, gevolgd door een kar met jouwende groenteboeren. Bij het passeren van de groentemarkt op de Marnixstraat – de Appeltjesmarkt – moet de politie ingrijpen als de kar geplunderd dreigt te worden. Desondanks verdwijnen er een paar zakken (van 35 kilo). Echt mis gaat het bij het Dageraadfiliaal. De winkelruit sneuvelt en tot in de avond blijft het onrustig in die buurt.

Demonstratieverbod
Op maandag 19 juni moet de Dageraadwinkel in de Dapperbuurt het ontgelden. Klanten worden gemolesteerd en de van hen afgepakte aardappelen vliegen door de lucht. Die dag togen duizenden vrouwen naar het IJsclubterrein (het huidige Museumplein) en vervolgens naar het stadhuis, waar een bode een petitie in ontvangst neemt. "Met vrouwenkiesrecht vullen we niet de magen van onze kinderen", staat er op het spandoek aan de kop van de stoet. De leus is een reactie op de massale demonstratie op het IJsclubterrein een dag eerder, waar onder meer Aletta Jacobs en mevrouw Wibaut spraken. Op een ander spandoek staat 'Weg met Posthuma', de voor voedselvoorziening verantwoordelijke minister. (Die wens zal pas in 1943 vervuld worden, wanneer het verzet hem als rechterhand van Mussert uit de weg ruimt.)
Het gemeentebestuur kondigt na die woelige dagen een tijdelijk demonstratieverbod af. Er volgen die week nog wel protestmeetings, maar uit angst voor een bloedbad zien de organisatoren af van optochten. In de gemeenteraad verklaart Wibaut: "De kleinhandel voert een stukje kleinburgerlijke politiek tegen de coöperatie en maakt gebruik van acties van arbeidersvrouwen tegen de duurte. Voor hen geldt niet wie er wat verkoopt, maar dat er iets te kopen valt."
Het bloedbad komt er een jaar later toch, tijdens het Aardappeloproer. De vrouwen uit de Czaar Peterbuurt laten zich bij dat oproer ook gelden.

Powered by JReviews