Hier gebeurde het… Dam, 6 juli 1652 Opmerkelijk

Geschreven door Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.     December 17, 2010    
4256   0   0   0   0   0

Brand in het stadhuis (en stadsarchief)

Houden Amsterdammers van hun archief? Bij de brand die in de zomer van 1652 het oude raadhuis op de Dam in een rokende puinhoop veranderde, waren er die hun leven op het spel zetten om de stadspapieren uit de vlammenzee te redden. De munten van de in het stadhuis gevestigde Wisselbank hadden natuurlijk ook hun belangstelling, maar de inzet was opmerkelijk. Er was na afloop wel enige aandrang nodig om er voor te zorgen dat alles weer netjes bij het stadsbestuur werd ingeleverd.

“Dus brandt het vuur de balk, de solder en het dak;
De gantsche Stadt waakt op, de vlam gaat op en stak
Het toorenbuskruyt aan, nu rusten geene bedden,
De trouwste schieten toe: en reppen zich en redden
De Brieven, Boeken, Gelt, Tresoor en Bankenschadt
En bergen in dien noodt de ziel der gantsche Stadt.”
Zo getuigde tijdgenoot Joost van den Vondel op dichterlijke wijze van het dappere optreden van Amsterdammers bij de brand van het raadhuis op de Dam in de nacht van 6 op 7 juli 1652. (Het citaat is afkomstig uit ‘Op het verbranden van ’t Stadhuis van Amsterdam’.) Hij noemde zelfs de brieven en de boeken als de eerste zaken die in veiligheid gebracht werden, maar dat had natuurlijk te maken met het rijm. De pogingen het archief te redden werden meer dan een eeuw later veel uitvoeriger beschreven door stadshistoricus Jan Wagenaar in zijn meerdelige geschiedenis van Amsterdam (verschenen vanaf 1760): “Eenige ijveraars voor Stadts dienst streefden, midden door de vlammen, naar de Secretarye, en keerden, met armen vol boeken en papieren, terug. Een was er, die naar de Weeskamer liep, toen zij in vollen brand stond, en de boeken en registers, welken hij machtig worden kon, ten vensteren uit, op straat smeet, daar zij waargenomen en gebergd werden: waarna hij zig bij een touw, langs den tooren nederliet, alzo de trap, die hij opgekomen was, reeds was afgebrand.”
Het stadhuis dat in de zomer van 1652 in de as werd gelegd, bestond uit een samenraapsel van gebouwtjes, huizen en een toren op de Dam. De rooilijn van het geheel liep ongeveer in de tegenwoordig geheel denkbeeldig geworden lijn van Nieuwendijk naar Kalverstraat, oostelijker dus dan die van het latere stadhuis (Paleis op de Dam). Ten tijde van de brand werd aan dat nieuwe raadhuis achter het oude overigens al gebouwd.

Een doolhof vol papieren
We weten niet precies wat zich allemaal in de kelder, de zalen en andere vertrekken bevond toen de vlammen die nacht om zich heen sloegen. Behalve van archiefpapieren werd er in verslagen melding gemaakt van het geld in de Wisselbank en een aantal kunstvoorwerpen. Wat betreft de archiefstukken weten we dat belangrijke oorkonden zoals het tolprivilege van Floris V uit 1275 niet in het stadhuis lagen, maar in de vermaarde IJzeren Kapel in de Oude Kerk. Op de Dam bevonden zich gerechtelijke en bestuurlijke stukken, zoals die van oude tijden werden bewaard en in de 17de eeuw zelf werden voortgebracht door functionarissen van de stad. In de toren, de grote vergaderruimte noordelijk van de toren en in verschillende andere vertrekken waren deze papieren merendeels opgeborgen in laden. Door klerken werden registers bijgehouden. Het is goed voorstelbaar hoe de brand in dit doolhof vol papieren snel om zich heen sloeg en eigenlijk is het een wonder dat zo veel uit de vuurzee is gered.
De brand was niet de eerste op die plaats: ook bij stadsbranden in 1421 en 1452 werd het Amsterdamse raadhuis getroffen. In ieder geval wat betreft de eerste brand beschikken we over aanwijzingen in officiële stukken dat ook boeken en brieven van de stad verloren gingen, maar welke precies is niet bekend. Hetzelfde geldt voor de brand van 1652. Het is destijds niet vastgelegd en zeker na de storm die in de Napoleontische Tijd door het archief heeft gewaaid, was het moeilijk om te achterhalen welke schade het archief ondanks moedig optreden van de burgerij waarschijnlijk toch nog opliep. Jan Wagenaar meldde voorafgaand aan zijn hierboven aangehaalde geschiedschrijving van Amsterdam dat hij door de brand veel stukken miste, maar later zijn door deskundigen bij die bewering vraagtekens gezet. Wagenaars eigen notenapparaat laat zien dat het erg meeviel met het ontbreken van materiaal. In een enkel geval weten we zeker dat sinds die onfortuinlijke zomernacht in 1652 belangrijke stukken gemist worden en dat geldt met name voor het Archief van de Amsterdamse Weeskamer. In de moderne inventaris van dit archief lezen we dat door het verloren gaan van papieren bij de brand onduidelijkheid ontstond over de herkomst van grote sommen geld van de Weeskamer. Dat geld werd toen belegd onder de fictieve naam “Adam de Wees” en die belegging zou uitgroeien tot een waardevol fonds (van ƒ 18.000 in 1652 tot ƒ 490.000 in 1750).

Hulp of diefstal?
Bij de brand van 1652 werden verschillende kostbaarheden uit het stadhuis in veiligheid gebracht. Behalve het grootste deel van het voor de koopstad Amsterdam zo belangrijke geld van de Wisselbank, bleven bijvoorbeeld ook de houten beelden van Hollandse graven gespaard. Die zijn nog steeds te bewonderen in het Amsterdams Historisch Museum.
Ook het archief van de stad bleef grotendeels behouden en dat was te danken aan het optreden van de burgerij. Waar redding in dit geval overliep in plundering is moeilijk te achterhalen, maar niet iedereen zal zich met goede bedoelingen over de spullen ontfermd hebben. Daarop wijst ook een passage in het werk Jan Wagenaar, waar hij beschrijft hoe op de avond van 7 juli bij Herberg de Prins op de Dam een keur werd afgelezen “dat elk, die eenige Papieren, Schriften, Boeken, Geld of iets anders onder zig hebben mogt, welk in den brand vermist was, het zelve, op lijfstraffe, zonder uitstel in de Prins op den Dam leveren moest”. Dat heeft gewerkt en zo werd – om met Vondel te spreken – “de ziel der gantsche Stadt” gered.

Tekst: Marius van Melle en Niels Wisman
Juli-Augustus 2007

Powered by JReviews