Fluisterende muren: Nieuwe Herengracht 95 Opmerkelijk

Geschreven door Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.     December 14, 2010    
4949   0   0   0   0   0

Dossiers

Vrouwenhuis schudt op grondvesten

Nieuwe Herengracht 95 werd 35 jaar geleden gekraakt. Een groep vrouwen doopte in 1973 de Nieuwe Herengracht om tot de Nieuwe Vrouwengracht, en zo begon het eerste Vrouwenhuis in Nederland haar roemruchte bestaan.

Met tegenzin slenter ik het Vrouwenhuis in. Ik wil helemaal geen deelgenoot zijn aan een hoog oplopende ideologische ruzie. Maar tegelijkertijd voel ik opwinding kriebelen in mijn keel. Vreemd toch, dat tegenstrijdige gevoel van opwinding en afgrijzen tegelijkertijd. Het is de emotie waardoor mensen toeschouwer willen zijn van zelfs de meest verschrikkelijke schouwspelen.
En waar gaat het nu uiteindelijk om... Een studente pedagogiek heeft een scriptie geschreven over de Bund Deutsche Mädel, de vrouwelijke pendant van de Hitlerjugend. Zij betoogt dat de bond achteraf bezien een zekere emancipatorische werking heeft vervuld: de betreffende meisjes konden weg van huis en haard om de wijde wereld te ontdekken. Deze these is ernstig in het verkeerde keelgat geschoten bij radicaal-feministen onder aanvoering van vrouwenuitgeverij De Bonte Was. Zij eisen dat de scriptie wordt afgekeurd.
De discussie heeft zich verlegd van de universiteit naar het Vrouwenhuis. Ik voel me als pedagogiekstudent verplicht om mijn vakzuster morele bijstand te verlenen door mijn aanwezigheid: ik vind haar these gedurfd en interessant. Maar er hangt onweer in de lucht, dat voel je meteen bij binnenkomst. De stemming in de overvolle zaal is meer dan broeierig. Schijterd die ik ben, meng ik me nauwelijks in de discussie. Het front van afkeuring is te heftig, een onneembare vesting. We zitten midden in de jaren tachtig en het radicaal-feminisme is nog net niet op haar retour.

Verhitte discussies
De verhitte discussie op de Nieuwe Herengracht staat niet op zichzelf. In 1973 wordt het al jaren leegstaande pand op nr. 95 door een groep kraaksters ingericht als het eerste Vrouwenhuis. Het zijn de beginjaren van zowel de opkomende kraakbeweging als de tweede feministische golf en er is dringende behoefte aan een eigen plek waar vrouwen ‘zichzelf kunnen zijn’. De in rap tempo in het land ontluikende vrouwenhuizen worden de plek waar schuchtere huisvrouwen praatgroepen vormen, waar vrouwen elkaar de tango leren of een hamer vasthouden, en aan de bar kun je thee bestellen tegen menstruatie- en buikpijn.
Maar in Amsterdam dringt het radicaal-feminisme door tot in de diepste poriën van de hoofdstedelijke vrouwen. Al vanaf de eerste dag van haar bestaan staat het Vrouwenhuis te schudden op haar grondvesten door de vele verhitte discussies. Binnen de muren floreren radicaliteit, bevlogenheid, ontdekkingszin, humor en onverdraagzaamheid. Van hier uit verkondigen de Strijdijzers de stelling dat “1. Alle vrouwen worden onderdrukt door mannen, ook door je eigen man of vriend”. De Paarse September (“met je onderdrukker ga je niet naar bed”) huist in het pand, de vrouwen van De Bonte Was zwaaien er de scepter en vrouwenfilmcollectief Cinemien vindt er onderdak. Bij nacht en ontij verlaten groepjes vrouwen het pand voor plakacties, variërend van ‘aktieaffiesjes’ voor de Aktie anti-missverkiezing tot de Hexennachten tegen seksueel geweld. De vrouwen stimuleren elkaar tot grote hoogtes, maar laten elkaar ook ongegeneerd alle hoeken van de kamer zien. Iedereen moet het wiel opnieuw uitvinden, velen bestrijden elkaar de juiste zienswijzen, en dat leidt niet altijd tot hoogstaande discussies vol inlevingsvermogen en wederzijds respect.

Technische jongens
Pottenkijkers worden daarbij geweerd: het Vrouwenhuis mag alleen betreden worden door vrouwen. Dat is pech voor de mannen die af en toe nietsvermoedend aan de deur bellen of ze nog eens rond mogen kijken in hun vroegere schoolgebouw. Want in de hele eerste helft van de 20ste eeuw, vanaf het ronde jaar 1900, was dit het domicilie van het Ned. Werklieden-Verbond ‘Patrimonium’, die hier na de eerste Wereldoorlog de Vakteekenschool voor gewoon en voortgezet Vakonderwijs vestigden (de latere Eerste Christelijke Technische School Patrimonium). Het gebouw werd bevolkt door jongens: de tweede feministische golf zou nog heel lang op zich laten wachten, en technische arbeid was mannenwerk. Alleen de twee dochters van het conciërgegezin liepen regelmatig door de gangen, maar die woonden er dan ook!
Pas eind jaren vijftig verhuist de school naar de Wibautstraat. Dan breekt voor het gebouw een onzekere periode aan: herprofilering van het gebied, verbreding van de doorgangswegen rondom het oude Waterlooplein en de bouw van de metro eisen hun tol, in een buurt die al veel te lijden heeft gehad van de oorlog, van het wegvoeren van de joodse bevolking en het leegroven van de achtergelaten huizen. Het pand ligt immers in het stukje van de stad dat door de nazi’s tot Juden Viertel werd uitgeroepen, de Joodsche Wijk. Al vanaf de 18de eeuw was de Nieuwe Herengracht voor gegoede joodse burgers een gewilde plek om te wonen, en namen als Asscher, Polak, Goldstein, Lippmann en Rosenthal prijkten hier twee eeuwen lang op de naambordjes van de statige herenhuizen. Het is niet verwonderlijk dat Nieuwe Herengracht 95 eind 19de eeuw haar geschiedenis begon als bedrijfsgebouw van de Centraal Diamanthandelsbond, met in kamer 4 de zetel van de Diamanthandelaren ‘Adamas’, oud-Grieks voor ‘ontembaar’, waar ons woord ‘diamant’ aan is ontleend.
Anno 2008 is van al die reuring uit het verleden weinig meer te merken op de Nieuwe Herengracht. Bij de huidige huurder Akantes, een centrum met zalenverhuur en bijpassende voorzieningen, staat de emancipatiegedachte nog hoog in het vaandel. De beheersters zijn immers zelf voortgekomen uit de tijd van het Vrouwenhuis. Maar de rust is weergekeerd. De gangen en zalen ademen een weldadige sfeer. De gasten zijn divers, van deelnemers aan gemeentelijke discussies tot bezoekers van bijeenkomsten over duurzaamheid binnen de papierbranche. Binnenkort krijgt de grote zaal een nieuwe naam: Adamas’ Een verwijzing naar de ontstaansgeschiedenis van het pand. En zo is de cirkel toch een beetje rond.

Tekst: Annegriet Wietsma
Juni 2008

Powered by JReviews