Wandelen door Amsterdam in 1816 en 1821 Opmerkelijk

Geschreven door Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.     November 13, 2016    
1008   0   0   0   0   0

Dossiers

Vergeten dichter A.L.  Barnaz als stadsgids

 
TEKST: HANS VAN DER VEEN

De productieve dichter A.L. Barbaz (1770-1833) was verknocht aan zijn stad.  In tal van zijn gedichten speelt de Amsterdam een rol en laat hij zich uit over het wel en – vooral – het wee van de stad. Door de letterkundigen van de 19de eeuw werd hij echter niet erkend en zo is de man en zijn werk zeer ten onrechte in vergetelheid geraakt.                

Gravure Daniel VeelwaardTwee van zijn langere dichtstukken vragen onze speciale aandacht. Het eerste is getiteld Wandeling langs den Y-kant (1816). Vooraf gaat een gravure van Daniël Veelwaard, naar een tekening van Jacobus van Meurs, die men vermoedelijk ook los kon kopen. Het boekje met 31 bladzijden tekst kostte twaalf stuivers. In 2011 bracht het op een veiling al € 70,00 op. De schrijver zou daar zeer rijk mee zijn geweest, want hij moest rondkomen van een klein ambtenarensalaris, dat hij nog een beetje aanvulde als klokkenluider van de Oude Kerks toren.

 

In een gedicht van 404 alexandrijnen beschrijft Barbaz een wandeling door Amsterdam die nu nog goed kan worden gevolgd. Het begin zou zijn eigen woning kunnen zijn aan de Prinsengracht, dat wil zeggen aan een steeg die gelegen moet hebben tussen de huidige Prinsengracht 629 en 647. Waar toen de ingang naar acht woningen moet hebben gelegen, vinden we nu alleen nog nummer 645. De verteller wandelt eerst naar de Haarlemmersluis en passert dan als eerste hoogtepunt de Haringpakkerstoren. Die zou in 1829 worden afgebroken, Stadsherstel wilde hem in 2006 herbouwen, maar zag ervan af omdat het de authenticiteit van de binnenstad zou aantasten en daardoor zou de binnenstad wel eens niet op de werelderfgoedlijst kunnen komen. Een wonderlijke redenering.

                Barbaz had hier nog geen weet van en wandelde verder, sloeg een blik op de nieuwe Stadsherberg en liep over de Nieuwebrug naar de Schreijershoek. Hij kwam langs de Kraansluis en het huis van Michiel de Ruyter waar intussen Harmanus Drost woonde. Het moet ook in deze tijden van armoede aan de “buitenkant” in de vroege avonduren nog aardig druk zijn geweest:

“Naarmate ’t zonlicht daalt, zien wy ’t gewoel vermeêren;

Want ieder rept om ’t zeerst de handen, en maakt spoed,

Om, eer noch de avond valt, op d’ afgeboomden vloed

Zyn arbeid van den dag niet half voltooid te staken,

Maar, na volëindend werk, de zoetste rust te smaken. (...)

Wy wandlen verder voort. Maar, draag hier zorg, myn vrind!

Dat ge u niet in ’t gedrang van kar en sleê bevind.”

                Het volgende gebouw dat aandacht krijgt is het West-Indisch huis; nu kennen wij die naam voor een pand aan de Herenmarkt, maar bedoeld werd een pakhuis op de hoek van de Peperstraat, dat die naam droeg. Na de Kweekschool voor de Zeevaart kijken we nog even naar de Kattenburgerbrug, ’s Lands Werf en ’s Lands Magazijn en dan hebben we het havengedeelte van de wandeling gehad. De kortste weg terug leidt door de pas aangelegde Plantage, waar we komen via een dijk die we nu kennen als de Hoogte Kadijk. Er stonden nog geen huizen, dus men had een mooi uitzicht op de lager gelegen Plantage.

                Op veel plekken staat de verteller een poosje stil om een beschrijving te geven of om iets over de geschiedenis te vertellen. Gaan we uit van de Prinsengracht als startplek, dan is de route zes en een halve kilometer, een mooie wandeling voor een zomeravond.

In 1821 publiceerde Barbaz een boekje dat wel zo belangrijk is, maar dat aan de aandacht van het publiek moet zijn ontsnapt: Uitspanningen der jeugd; Délassemens de la jeunesse. Het telt 200 bladzijden, de versregels zijn korter en er is een speels rijmschema. Er worden twee wandelingen in beschreven. In de eerste loopt een vader met zijn zoontje langs het paleis op de Dam, het drukke Damrak, de nieuwe brug, opnieuw het huis van De Ruyter en de Plantage. We passeren de synagoge en gaan dan langs de Amstel, via de Utrechtse poort naar de Hoge Sluis, de Leidse poort, de schouwburg en weer op huis aan. We zien een lijkkoets, zijn getuige van een vechtpartij en drinken chocola in een koffiehuis.

Het is dus min of meer een vervolg op de eerste wandeling, maar het grote verschil is dat er nu niet een verteller aan het woord is die zijn toehoorders – of lezers – toespreekt, maar aan vader die zijn zoontje allerlei bijzonderheden over plekken in de stad vertelt. Mede door het dagelijks taalgebruik is het ook nu nog goed leesbaar voor jong en oud.   

Daarbij komt nog dat het zowel in het Nederlands (rechter bladzijden) als in het Frans (linker bladzijden) is geschreven. Het wordt daardoor driedubbel leerzaam: het bevordert de kennis van de stad en de kennis van het Frans, en het boekje is doorspekt met opvoedkundige stukjes. Niet in de stijl van de Brave Hendrikboekjes uit de 19de eeuw, maar in een stijl die zelfs in onze tijd nog zou passen. Deze vader staat niet ver boven zijn kinderen, maar is een vriend, die met hen optrekt.

De tweede wandeling wordt gemaakt in de omgeving van Haarlem en nu is ook het jongere dochtertje mee. Ook moeder zou zijn meegegaan, ware het niet dat ze nog een kleintje thuis heeft.

In de Wandeling langs den Y-kant denkt de dichter vooral terug aan de vroegere tijden van welvaart en vrede. Wat vooral de andere wandelingen een extra dimensie geeft zijn enerzijds de politieke stellingnamen die terloops worden geuit. Zo wanneer ze het voormalige stadhuis passeren:

“Om gunst te winnen bij dien koning,

Gaf een verachtelijke stoet

Van vleijers, die hem viel te voet,

Hem dit stadhuis tot zijne woning.”

Anderzijds is het de aandacht voor de minder bedeelden, voor de zelfkant van de maatschappij: een blinde bedelaar krijgt een gift en een hand van de kleine Karel, want mensenliefde voegt ons. Een les voor menige ouder.

 

Over A.L. Barbaz:

Voorbij gegaan te zyn, was t’ allen tyd’ myn lot; Het leven en werk van Abraham Louis Barbaz. 4 delen, 1830 bladzijden. Prijs:  € 80,00. Te bestellen bij de auteur: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..">Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..

 

Powered by JReviews